Luật Thi hành án hình sự năm 2025 thể hiện tính nhân đạo gắn với kỷ cương, nghiêm minh

 

Câu hỏi: Kính thưa đồng chí Trung tướng Phạm Công Nguyên, Luật Thi hành án hình sự năm 2025 do Bộ Công an chủ trì xây dựng có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026 có những điểm mới gì đối với công tác thi hành án hình sự?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Việc ban hành Luật Thi hành án hình sự năm 2025 (Luật số 127/2025/QH15) là bước hoàn thiện rất quan trọng để “bản án của Tòa án đi vào cuộc sống” một cách nghiêm minh, công bằng và nhân văn. Nếu nói dễ hiểu, thi hành án hình sự là giai đoạn Nhà nước tổ chức để người bị kết án, người áp dụng biện pháp tư pháp thực hiện đúng nghĩa vụ theo bản án; đồng thời Nhà nước quản lý, giáo dục cải tạo, hỗ trợ để họ sửa chữa sai lầm, hạn chế tái phạm, giữ vững trật tự an toàn xã hội. Định hướng này thống nhất với chủ trương của Đảng về xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa theo Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII; tiếp nối tư tưởng cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị khóa IX và Kết luận số 92-KL/TW ngày 12/3/2014 của Bộ Chính trị; đồng thời phù hợp yêu cầu đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật theo Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị và yêu cầu xây dựng lực lượng Công an nhân dân theo Nghị quyết số 12-NQ/TW ngày 16/3/2022 của Bộ Chính trị khóa XIII.

Luật Thi hành án hình sự năm 2025 được xây dựng trên cơ sở kế thừa, sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ một số quy định của Luật Thi hành án hình sự năm 2019 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 51/2024/QH15 và Luật số 86/2025/QH15). Theo đó, so với Luật Thi hành án hình sự hiện hành, Luật Thi hành án hình sự năm 2025 đã bổ sung 11 điều, quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của Ủy ban nhân dân cấp xã, Công an cấp xã, đơn vị quân đội trong quản lý, giám sát, giáo dục người được hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù; nghĩa vụ của người được hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù; về giải quyết trường hợp phạm nhân có nguyện vọng hiến mô, bộ phận cơ thể người; về giải quyết trường hợp người chấp hành án tại cộng đồng có nguyện vọng làm việc, học tập ngoài nơi cư trú.

Về nội dung quản lý nhà nước về thi hành án hình sự; sửa đổi, bổ sung khoản 6 Điều 4 của Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp; Luật đã bãi bỏ 16 điều của Luật Thi hành án hình sự hiện hành, gồm các điều 5, 7, 8 , 19, 20, 21, 47, 175, 195, 196, 199, 200, 201, 202, 203 và 204 quy định về trách nhiệm phối hợp của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong thi hành án hình sự; về kiểm sát việc thi hành án hình sự; về phổ biến, giáo dục pháp luật về thi hành án hình sự; về nhiệm vụ, quyền hạn của Ủy ban nhân dân cấp xã, đơn vị quân đội trong thi hành án hình sự; về thi hành quyết định tiếp nhận, chuyển giao đối với người đang chấp hành án phạt tù; về trách nhiệm của các bộ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong quản lý công tác thi hành án hình sự. 

Cùng với những nội dung được bổ sung, bãi bỏ nêu trên, Luật Thi hành án hình sự năm 2025 đã sửa đổi, hoàn thiện các quy định của Luật Thi hành án hình sự hiện hành để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật; bảo đảm phù hợp với cơ cấu, tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị được quy định tại các luật khác như: Nghị quyết số 203/2025/QH15 của Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Luật Tổ chức chính quyền địa phương (sửa đổi); Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân...; tăng cường phân cấp, phân quyền, giải quyết những tồn tại, khó khăn trong thực tiễn hiện nay và đáp ứng yêu cầu công tác thi hành án hình sự trong thời gian tới.

Những điểm mới cơ bản của Luật Thi hành án hình sự năm 2025 vừa nghiêm minh, vừa nhân văn, phù hợp yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền và phục vụ Nhân dân, gồm các nội dung sau:

Thứ nhất, Luật đổi mới mạnh về tổ chức thi hành án hình sự theo hướng tinh gọn - rõ trách nhiệm - tăng vai trò cấp cơ sở. Luật bỏ quy định về Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện và bổ sung Công an cấp xã là cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án hình sự. Trên nền tảng đó, Luật xác lập cơ chế phân cấp, phân quyền rất rõ: Ủy ban nhân dân cấp xã là chủ thể chịu trách nhiệm quản lý, kiểm soát, giám sát, giáo dục người chấp hành án hình sự tại cộng đồng; còn Công an cấp xã có nhiệm vụ trực tiếp giúp Ủy ban nhân dân cấp xã thực hiện phần việc nghiệp vụ (tiếp nhận hồ sơ, theo dõi nghĩa vụ, phối hợp gia đình, tổ dân phố, đoàn thể, lập nhận xét, báo cáo, đề xuất xử lý vi phạm…). Điểm mới này tạo “địa chỉ trách nhiệm” rất rõ ở cơ sở, giảm trung gian, tăng tính kịp thời. 

Thứ hai, Luật làm rõ hơn quy trình thi hành án hình sự tại cộng đồng, nhất là các nhóm hình phạt, biện pháp có số lượng lớn. Luật sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến án treo, cải tạo không giam giữ, quản chế, cấm cư trú, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, tước một số quyền công dân; quyết định hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù; quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện theo hướng rõ thẩm quyền, rõ trình tự, thủ tục, rõ trách nhiệm. Điểm nhấn là Luật làm rõ vai trò chủ trì của chính quyền địa phương và cơ chế phối hợp thực chất với cơ quan, tổ chức, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên, cũng như lực lượng tham gia bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở trong quản lý, giám sát, giáo dục người chấp hành án hình sự tại cộng đồng. Nhờ đó, quản lý tại cộng đồng không chỉ là “theo dõi hành chính” mà trở thành “giám sát đi đôi với giáo dục, hỗ trợ”, giúp giảm tái phạm bền vững.

Thứ ba, Luật bổ sung quy định nhân đạo về quyền hiến mô, bộ phận cơ thể của phạm nhân nhưng thiết kế điều kiện rất chặt chẽ để không bị lợi dụng. Theo đó, phạm nhân được hiến mô, bộ phận cơ thể khi đáp ứng các điều kiện: tự nguyện; chỉ hiến cho người thân thích; đủ điều kiện sức khỏe và vẫn bảo đảm sức khỏe để tiếp tục chấp hành án; tự chịu chi phí và chỉ áp dụng với phạm nhân phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng thuộc trường hợp phạm tội lần đầu, thời gian chấp hành án còn lại dưới 03 năm. Cách quy định này thể hiện tính nhân văn nhưng đồng thời khóa chặt rủi ro ép buộc, mua bán, trá hình, thể hiện tính nhân đạo phải đi cùng kỷ cương.

Thứ tư, Luật luật hóa và mở rộng cơ sở pháp lý đối với việc tổ chức lao động cho phạm nhân cả trong và ngoài trại giam nhằm chuẩn bị tái hòa nhập cộng đồng, nhưng bảo đảm an ninh, an toàn. Luật quy định trại giam tổ chức cho phạm nhân lao động trong và ngoài trại giam để giáo dục cải tạo, rèn kỹ năng, chuẩn bị trở về cộng đồng; nội dung này được xây dựng trên cơ sở tổng kết thực tiễn thi hành Nghị quyết số 54/2022/QH15 ngày 16/6/2022 của Quốc hội về thí điểm mô hình tổ chức hoạt động lao động, hướng nghiệp, dạy nghề cho phạm nhân ngoài trại giam. Đồng thời, Luật quy định rõ các trường hợp không được đưa ra lao động ngoài trại giam để bảo đảm quản lý chặt chẽ.

Thứ năm, Luật điều chỉnh tiêu chí xếp loại chấp hành án theo hướng khách quan, công bằng hơn, tập trung vào quá trình cải tạo thực chất. Một điểm mới quan trọng là không lấy kết quả khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội gây ra để nhận xét, đánh giá và xếp loại quá trình chấp hành án phạt tù. Việc này giúp tránh bất bình đẳng do điều kiện kinh tế, tập trung đo lường đúng sự tiến bộ: chấp hành nội quy, thái độ học tập, lao động, rèn luyện, ý thức kỷ luật.

Thứ sáu, Luật hoàn thiện cơ chế tái hòa nhập cộng đồng theo hướng phân công rõ trách nhiệm và gắn với các biện pháp hỗ trợ cụ thể. Luật nhấn mạnh tái hòa nhập không chỉ là “kết thúc án phạt tù”, mà là cả một quá trình: chuẩn bị trước khi ra trại; tiếp nhận, quản lý, giúp đỡ tại địa phương; hỗ trợ nghề nghiệp, việc làm; trợ giúp tâm lý, pháp lý; giảm kỳ thị. Cách tiếp cận này hướng tới mục tiêu lâu dài là giảm tái phạm tội, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội tại cơ sở.

Thứ bảy, Luật rút ngắn thời hạn, rút gọn một số trình tự, thủ tục trong thi hành án hình sự và trong các thủ tục Tòa án áp dụng chính sách khoan hồng. Luật quy định rút ngắn thời gian thực hiện các trình tự, thủ tục của cơ quan có thẩm quyền; rút ngắn thời hạn giải quyết của Tòa án khi áp dụng các chính sách hoãn, tạm đình chỉ, giảm, miễn chấp hành án; đồng thời giảm số lượng thẩm phán tham gia phiên họp ở một số thủ tục khoan hồng từ 03 xuống 01 thẩm phán. Mục tiêu là giảm độ trễ hành chính, kịp thời áp dụng chính sách đúng đối tượng, nhưng vẫn bảo đảm căn cứ pháp lý và kiểm sát theo quy định. 

Thứ tám, Luật bổ sung quy định cụ thể về trình tự, thủ tục và trách nhiệm của từng cơ quan trong quá trình tiếp nhận người bị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh. Đây là nội dung giúp bịt “khoảng trống trách nhiệm”, tránh lúng túng trong phối hợp, bảo đảm quyền lợi của người bị áp dụng biện pháp và bảo đảm an ninh, an toàn xã hội.

Thứ chín, Luật gắn công tác thi hành án hình sự với cơ chế chính sách về thuế để tạo điều kiện nguồn lực cho dạy nghề, hướng nghiệp, lao động của phạm nhân. Luật bổ sung một điều sửa đổi, bổ sung khoản 6 Điều 4 của Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp theo hướng quy định chính sách miễn thuế thu nhập doanh nghiệp áp dụng đối với hoạt động tổ chức lao động, hướng nghiệp, dạy nghề cho phạm nhân. Đây là điểm mới rất thực tế, muốn tái hòa nhập bền vững thì phải có cơ chế khuyến khích và nguồn lực hợp pháp để làm lâu dài.

Câu hỏi: Luật bỏ quy định về cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện và bổ sung nhiệm vụ để Công an cấp xã thực hiện. Điều này thể hiện định hướng quản lý nhà nước như thế nào và có ý nghĩa gì trong bối cảnh tinh gọn bộ máy?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Việc Luật Thi hành án hình sự năm 2025 bỏ quy định về cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện, đồng thời giao nhiều nhiệm vụ hơn cho Công an cấp xã, có thể hiểu đơn giản là: Nhà nước muốn quản lý việc thi hành án “gần dân, sát người chấp hành án hơn”, giảm khâu trung gian, giảm chậm trễ. Đây là cách làm phù hợp với định hướng “đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật” theo Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị, coi hiệu quả thi hành pháp luật là thước đo. Đồng thời, phù hợp chủ trương xây dựng lực lượng Công an nhân dân theo Nghị quyết số 12-NQ/TW ngày 16/3/2022 của Bộ Chính trị; trong đó cấp cơ sở đóng vai trò rất quan trọng, vì cấp cơ sở là nơi trực tiếp nắm dân, nắm địa bàn, nắm biến động cư trú và kịp thời xử lý các vấn đề phát sinh.

Tại Điều 8 thể hiện rõ Luật quy định nhóm “cơ quan thi hành án hình sự” gồm trại giam, cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh và cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu (khoản 2 Điều 8); còn Ủy ban nhân dân cấp xã và Công an cấp xã được đưa vào nhóm “cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án hình sự” (khoản 3 Điều 8). Như vậy, Luật không “bớt việc quản lý”, mà chuyển cách quản lý: việc chỉ đạo, kiểm tra, hướng dẫn nghiệp vụ tập trung hơn ở cấp tỉnh; việc quản lý trực tiếp, giám sát thường xuyên, nhắc nhở, giáo dục, xử lý tình huống cụ thể giao cho cấp xã. Cách làm này giúp rút ngắn đường đi của thông tin: khi người chấp hành án hình sự tại cộng đồng thay đổi nơi cư trú, vắng mặt, có dấu hiệu vi phạm nghĩa vụ… thì lực lượng gần nhất phát hiện trước, can thiệp trước và báo cáo theo đúng quy trình. 

Một ý nghĩa rất thực tế nữa là nâng điều kiện kiểm tra, giám sát và phòng ngừa tiêu cực. Khi mô hình tổ chức rõ, nhiệm vụ của từng cấp rõ, quy trình xử lý vi phạm rõ, thì việc kiểm tra, giám sát (theo Điều 5 về giám sát, kiểm sát) sẽ thuận lợi hơn; người dân cũng dễ biết cơ quan nào chịu trách nhiệm chính ở địa bàn. Tinh thần này phù hợp định hướng kiểm soát quyền lực, phòng chống tiêu cực trong công tác xây dựng pháp luật theo Quy định số 178-QĐ/TW ngày 27/6/2024 của Bộ Chính trị, và quan trọng hơn là góp phần làm cho việc thực thi pháp luật công khai, minh bạch hơn trong thực tiễn.

Câu hỏi: UBND cấp xã chịu trách nhiệm quản lý, giám sát, giáo dục người chấp hành án tại cộng đồng với sự tham mưu trực tiếp của Công an cấp xã. Điểm mới này tác động ra sao đến hiệu quả thi hành án tại cơ sở?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Điểm mới này, nói dễ hiểu, là xác định rõ ở địa bàn cấp xã, chính quyền cấp xã phải chịu trách nhiệm quản lý, giám sát, giáo dục người chấp hành án hình sự tại cộng đồng và Công an cấp xã là lực lượng trực tiếp, giúp chính quyền làm việc đó hằng ngày. Trước đây, trong thực tiễn có lúc việc quản lý, giám sát, giáo dục người chấp hành án hình sự tại cộng đồng chưa thật đồng đều, có nơi làm tốt, có nơi còn hình thức, chủ yếu vì trách nhiệm chưa “đóng đinh” rõ và quy trình xử lý vi phạm chưa thật thống nhất. Luật Thi hành án hính sự năm 2025 khắc phục bằng cách quy định rất rõ trong các chế định cụ thể như Ủy ban nhân dân cấp xã chịu trách nhiệm quản lý, giám sát, giáo dục người được hoãn chấp hành án phạt tù (khoản 1 Điều 20), người được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù (khoản 1 Điều 34), người hưởng án treo (khoản 1 Điều 81)... Khi trách nhiệm được giao rõ bằng luật, chính quyền cơ sở có căn cứ để phân công, huy động các tổ chức ở cơ sở (tổ dân phố, thôn bản, đoàn thể, gia đình) cùng tham gia giáo dục, hỗ trợ tái hòa nhập.

Điều quan trọng là Luật quy định rõ Công an cấp xã làm những gì để giúp Ủy ban nhân dân cấp xã thực hiện nhiệm vụ; ví dụ như tại khoản 2 Điều 20 và khoản 2 Điều 34, Công an cấp xã thực hiện: tiếp nhận hồ sơ; tổ chức quản lý, giám sát, giáo dục; yêu cầu người chấp hành án thực hiện nghĩa vụ; phối hợp gia đình và các tổ chức ở cơ sở; giải quyết các tình huống như vắng mặt, thay đổi nơi cư trú theo quy định; lập báo cáo, đề nghị xử lý khi có vi phạm; với người được hưởng án treo, khoản 2 Điều 81 quy định thêm các công việc như nhận xét định kỳ, lưu hồ sơ, báo cáo; và đặc biệt có cơ chế để khi người hưởng án treo vi phạm nghĩa vụ, sẽ báo cáo để đề nghị Tòa án quyết định buộc chấp hành hình phạt tù (điểm g khoản 2 Điều 81). Nói cách khác, Luật “vẽ sẵn” đường xử lý: ai phát hiện, ai báo cáo, ai đề nghị, ai quyết định để không lúng túng và không kéo dài khi triển khai áp dụng trên thực tiễn.

Tác động của mô hình này đối với hiệu quả thi hành án ở cơ sở có thể thấy ở ba điểm sau: 

Thứ nhất, quản lý sát và kịp thời hơn vì Công an cấp xã nắm rõ biến động dân cư và đời sống của người chấp hành án hình sự tại cộng đồng và dễ thực hiện.

Thứ hai, giảm nguy cơ tái phạm vì nếu có dấu hiệu vi phạm, cơ quan gần nhất phát hiện sớm và có cơ chế xử lý ngay, không để kéo dài.

Thứ ba, tăng khả năng giáo dục và hỗ trợ tái hòa nhập vì Ủy ban nhân dân cấp xã là nơi có thể gắn quản lý với các biện pháp hỗ trợ xã hội ở địa phương: hòa giải, tạo điều kiện việc làm, vận động đoàn thể, giảm kỳ thị… 

Câu hỏi: Để Luật sớm đi vào cuộc sống khi chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026, Bộ Công an sẽ tập trung những giải pháp trọng tâm nào?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Luật Thi hành án hình sự năm 2025 có hiệu lực thi hành từ 01/7/2026 nên nhiệm vụ quan trọng nhất là chuẩn bị để khi đến thời điểm đó, toàn hệ thống có thể vận hành thống nhất, không để “đứt quãng” quản lý. 

Trước hết là hoàn thiện các văn bản hướng dẫn và cơ chế phối hợp để các cơ quan cùng hiểu đúng và làm đúng. Thực hiện Quyết định số 99/QĐ-TTg ngày 15/01/2026 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch triển khai thi hành Luật Thi hành án hình sự năm 2025 và Quyết định số 382/QĐ-BCA ngày 21/01/2026 của Bộ trưởng Bộ Công an ban hành Kế hoạch triển thi hành Luật Thi hành án hình sự năm 2025 trong Công an nhân dân, các cơ quan triển khai xây dựng, ban hành 39 văn bản quy phạm pháp luật để quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật gồm 08 nghị định, 04 thông tư liên tịch, 27 thông tư bảo đảm có hiệu lực thi hành cùng với hiệu lực thi hành của Luật (từ ngày 01/7/2026); trong đó, Bộ Công an được giao chủ trì xây dựng khối lượng văn bản rất lớn với 07 nghị định, 03 thông tư liên tịch và 23 thông tư.

Luật đã quy định rõ cơ chế phối hợp ở cấp trung ương giữa Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao phối hợp với Bộ Công an trong thống kê, báo cáo, số hóa công tác thi hành án hình sự, đồng thời phối hợp ban hành quy định về phối hợp trong trình tự, thủ tục. Đây là “khung phối hợp” để triển khai thống nhất trên toàn quốc, giúp giảm tình trạng địa phương làm khác nhau.

Tiếp theo là tổ chức chuyển đổi mô hình tổ chức theo Điều 8 (tập trung theo trục cấp tỉnh - cấp xã), trong đó phải làm rất chặt việc bàn giao hồ sơ, trách nhiệm, dữ liệu, bảo đảm không bỏ sót đối tượng và không bỏ trống địa bàn. Đi cùng chuyển đổi tổ chức là bồi dưỡng, tập huấn cho lực lượng trực tiếp thực hiện là Công an cấp xã để nắm chắc từng quy trình cụ thể trong các điều trọng tâm như: tiếp nhận hồ sơ, theo dõi nghĩa vụ, xử lý tình huống cư trú, phối hợp gia đình, tổ dân phố, lập nhận xét định kỳ, báo cáo đề nghị xử lý khi vi phạm… Đây chính là cách cụ thể hóa yêu cầu xây dựng lực lượng Công an nhân dân “chính quy, tinh nhuệ, hiện đại” theo Nghị quyết số 12-NQ/TW ngày 16/3/2022 của Bộ Chính trị: hiện đại không chỉ ở trang bị, mà ở quy trình làm việc chuẩn, hồ sơ rõ, trách nhiệm rõ, kiểm tra được.

Một nhóm giải pháp nữa là tăng cường ứng dụng công nghệ và làm việc dựa trên hồ sơ, dữ liệu rõ ràng theo định hướng của khoản 8 Điều 4. Nói dễ hiểu, phải hướng tới việc quản lý không còn “mạnh ai nấy ghi chép”, mà có hệ thống thống kê, báo cáo và cập nhật thông tin thống nhất, để cấp trên nắm nhanh, cấp dưới làm đúng, giảm sai sót. Cùng với đó, Bộ Công an sẽ tăng cường tuyên truyền để người dân hiểu quyền và nghĩa vụ của người chấp hành án và hiểu trách nhiệm của chính quyền cơ sở; đồng thời tăng kiểm tra, đôn đốc trong giai đoạn đầu để kịp thời tháo gỡ vướng mắc, bảo đảm Luật được thi hành đúng tinh thần. Các giải pháp này phù hợp yêu cầu “đổi mới thi hành pháp luật” theo Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị để pháp luật không chỉ đúng trên giấy, mà đúng trong quá trình áp dụng và hiệu quả có thể nhìn thấy bằng thực tế.